Koray
Yeni Üye
Pedi’yi Kim Buldu? Cevabı Sandığımızdan Çok Daha İlginç
Geçenlerde arkadaş ortamında konu bir anda buraya geldi. Biri gayet sıradan bir şekilde, “Peki bu ped denen şeyi ilk kim bulmuş?” diye sordu. Masada kısa bir sessizlik oldu. Herkesin kullandığı ya da en azından adını bildiği bir ürün ama hikâyesini bilen pek yoktu.
Ben de önce bunun cevabının tek bir isim olacağını düşünmüştüm. Hani Edison, Graham Bell veya başka bir mucit adı söyleyip geçeceğiz sanıyordum. Biraz araştırınca işin hiç de öyle olmadığını gördüm.
Meğer “pedi kim buldu?” sorusunun tek bir mucidi yokmuş. Daha doğrusu modern hijyenik pedin ortaya çıkışı; hem kadınların günlük deneyimleri, hem hemşirelerin pratik çözümleri, hem savaş teknolojisi, hem de erkek girişimcilerin ticari stratejileriyle şekillenmiş uzun bir hikâyeymiş.
Ve bence en ilginç tarafı şu: Bugün son derece sıradan gördüğümüz bir ürünün ortaya çıkışında, aslında insanların kanama, mahremiyet, çalışma hayatı, toplumsal utanç ve ekonomik fırsat gibi birbirinden farklı meseleleri aynı anda çözmeye çalıştığını görüyoruz.
Hikâyenin Başında Bir “Mucit” Yoktu
Bugünkü anlamıyla ped, bir sabah bir mucidin masasından çıkmış tek bir icat değildi.
İnsanlar yüzyıllar boyunca regl kanamasını yönetmek için ellerindeki malzemeleri kullandı. Kumaş parçaları, yeniden kullanılabilen bezler ve farklı türde tekstil ürünleri bunların arasındaydı. Kullanılan yöntem; yaşanılan coğrafyaya, ekonomik duruma, kültüre ve kişinin elindeki imkânlara göre değişiyordu.
Burada hikâyenin önemli bir noktası var.
Bir teknoloji tarihini yalnızca patent alan kişilerin üzerinden okumak bazen yanıltıcı olabiliyor. Çünkü bir ürünün ortaya çıkması ile onun gerçekten kullanılabilir hâle gelmesi aynı şey değil.
Örneğin bir insanın “Bunu daha emici bir malzemeyle yapsak nasıl olur?” diye düşünmesi başka, o ürünün milyonlarca insan tarafından kullanılabilecek kadar erişilebilir, güvenli ve pratik hâle gelmesi başka.
Pedin hikâyesi tam olarak böyle ilerliyor.
Victoria and Albert Museum'ın menstrual ürünler tarihine ilişkin çalışmasında da 19. yüzyılın sonlarında regl ile ilgili güçlü toplumsal tabuların bulunduğu, bunun ticari ürünlerin pazarlanmasını zorlaştırdığı belirtiliyor. Victoria and Albert Museum
Yani ortada yalnızca teknik bir problem yoktu.
Aynı zamanda sosyal bir problem vardı:
“Bunu nasıl satın alacağız?”
“Satıcıya ne söyleyeceğiz?”
“İnsanlar görürse ne düşünecek?”
Ve belki de en önemlisi:
“Reglden neden utanıyoruz?”
1890’larda İlk Ticari Adımlardan Biri
Hikâyeyi biraz geriye saralım.
1896 yılında Johnson & Johnson, Lister’s Towels adıyla bilinen tek kullanımlık hijyenik pedleri piyasaya sundu. Bunlar bugün bildiğimiz kanatlı, yapışkanlı, ince pedlerden oldukça farklıydı. Yine de modern tek kullanımlık pedlerin ticari tarihindeki önemli adımlardan biri olarak kabul ediliyor. Victoria and Albert Museum bu ürünü muhtemelen ilk tek kullanımlık ve ticari olarak satılan ped olarak tanımlıyor. Victoria and Albert Museum
Fakat burada ilginç bir durum ortaya çıktı.
Ürün vardı.
İhtiyaç vardı.
Ama satış beklenen ölçüde gerçekleşmedi.
Neden?
Çünkü teknik olarak iyi bir ürün yapmak, insanların onu rahatça satın almasını sağlamak için yeterli değildi.
Regl, o dönemin toplumunda konuşulması zor bir konuydu. Bir kadının dükkâna girip ne istediğini açıkça söylemesi bile başlı başına sosyal bir sorun hâline gelebiliyordu.
İşte burada tarihin bize çok güzel bir ders verdiğini düşünüyorum:
Bir icadın başarısı bazen icadın kendisinden çok, toplumun onu kabul etmeye hazır olup olmamasına bağlıdır.
Sonra Savaş Geldi ve Hikâyenin Yönü Değişti
Şimdi hikâyemizin en şaşırtıcı bölümüne gelelim.
Birinci Dünya Savaşı sırasında Kimberly-Clark, odun hamurundan üretilen Cellucotton isimli emici bir malzemeyi cerrahi bandajlarda kullanıyordu. Malzemenin önemli özelliklerinden biri, pamuklu bandajlara göre çok daha fazla sıvı emebilmesiydi. Smithsonian National Museum of American History, savaş sırasında hemşirelerin bu malzemeyi regl kanamasını yönetmek için de kullanmaya başladığını aktarıyor. Amerikan Tarihi Müzesi
İşte burada hikâyeye kadınların deneyimi doğrudan giriyor.
Cephede yaralı askerlerin bakımını yapan hemşireler, ellerindeki malzemenin yalnızca yaralar için değil, kendi ihtiyaçları açısından da son derece kullanışlı olduğunu fark etti.
Bu noktada “pedi kim buldu?” sorusu daha da karmaşıklaşıyor.
Çünkü malzeme üzerinde çalışan şirket çalışanları vardı.
Ticari fikri geliştiren kişiler vardı.
Üretimi gerçekleştiren mühendisler vardı.
Ama malzemenin başka bir kullanım alanını günlük hayat içinde fark eden hemşireler de vardı.
Yani burada yalnızca laboratuvar tipi bir icattan söz etmek mümkün değil.
Bir tarafta çözüm arayan, malzemenin özelliklerini değerlendiren ve bunu ticari ürüne dönüştürmeye çalışan stratejik yaklaşım vardı.
Diğer tarafta ise bedensel deneyimden yola çıkarak “Bu malzeme başka bir sorunu da çözebilir” diyen pratik ve deneyimsel yaklaşım bulunuyordu.
Bence bu hikâyenin en güzel taraflarından biri de burada.
“Erkekler icat etti, kadınlar kullandı” gibi basit bir ayrım yapmak gerçeği anlatmaya yetmiyor. Çünkü süreç boyunca farklı insanların farklı yetenekleri birbirini tamamladı.
Birinin görevi malzemenin emiciliğini hesaplamaktı.
Bir başkasınınki üretim maliyetini düşünmekti.
Bir başkasınınki ise o malzemenin gerçek hayatta hangi soruna çözüm olabileceğini fark etmekti.
Walter Luecke ve “Bunu Ürüne Dönüştürebilir miyiz?” Sorusu
Savaş sona erdiğinde Kimberly-Clark'ın elinde artık askeri ihtiyaçların azalması nedeniyle yeni kullanım alanı aranabilecek Cellucotton bulunuyordu.
Şirket, bu malzemeye barış döneminde yeni bir pazar bulmaya çalışıyordu.
Bu süreçte Walter Luecke isimli şirket çalışanı Cellucotton için yeni kullanım alanları araştırdı. Smithsonian'ın aktardığı tarihsel kayıtlara göre Luecke, hemşirelerin malzemeyi regl dönemlerinde kullandığını öğrenmiş ve bu fikrin ticari potansiyeli üzerinde çalışmıştı. Smithsonian Dergisi
Burada karakterimizin yaklaşımı oldukça stratejik.
Elinde bir malzeme var.
Savaş bitmiş.
Eski pazar küçülüyor.
Peki bu malzeme başka nerede işe yarayabilir?
Bu, son derece çözüm odaklı bir bakış açısı.
Fakat karşısında ciddi bir problem vardı.
Bu ürünün satılması kolay değildi.
Şirketin görüştüğü bazı üreticiler, böyle kişisel bir ürünün reklamının yapılamayacağını ve ticari açıdan başarılı olmayabileceğini düşünüyordu. Smithsonian'ın tarih anlatımında bu ticari tereddütlerin özellikle vurgulandığını görüyoruz. Smithsonian Dergisi
Yani sorun artık yalnızca “nasıl üretiriz?” değildi.
“İnsanlara bunu nasıl anlatacağız?” sorusuna dönüşmüştü.
Kotex Sahneye Çıkıyor
Sonunda Kimberly-Clark'ın Cellucotton temelli ürünü Kotex adıyla pazarlanmaya başladı.
Smithsonian'a göre 1919'da Chicago'daki Woolworth mağazasında ilk Kotex kutularından biri satıldı; 1921'de ise ürünün reklam kampanyası kadın dergilerinde daha geniş ölçekte yürütülmeye başladı. Smithsonian Dergisi
Burada çok ilginç bir pazarlama stratejisi ortaya çıktı.
Ürünün işlevini açık açık anlatmak yerine marka adı ön plana çıkarıldı.
Kadının dükkâna gidip “regl pedi” demesi gerekmiyordu.
Sadece “Kotex” istemesi yeterliydi.
Daha sonra ürünlerin ödeme kutusunun yanına konulması gibi yöntemler de mahremiyeti artırmaya yönelikti. Smithsonian ve National Museum of American History, bu uygulamaların kadınların satış görevlisiyle doğrudan konuşma ihtiyacını azaltmaya yardımcı olduğunu aktarıyor. Smithsonian Dergisi+1
Geçenlerde arkadaş ortamında konu bir anda buraya geldi. Biri gayet sıradan bir şekilde, “Peki bu ped denen şeyi ilk kim bulmuş?” diye sordu. Masada kısa bir sessizlik oldu. Herkesin kullandığı ya da en azından adını bildiği bir ürün ama hikâyesini bilen pek yoktu.
Ben de önce bunun cevabının tek bir isim olacağını düşünmüştüm. Hani Edison, Graham Bell veya başka bir mucit adı söyleyip geçeceğiz sanıyordum. Biraz araştırınca işin hiç de öyle olmadığını gördüm.
Meğer “pedi kim buldu?” sorusunun tek bir mucidi yokmuş. Daha doğrusu modern hijyenik pedin ortaya çıkışı; hem kadınların günlük deneyimleri, hem hemşirelerin pratik çözümleri, hem savaş teknolojisi, hem de erkek girişimcilerin ticari stratejileriyle şekillenmiş uzun bir hikâyeymiş.
Ve bence en ilginç tarafı şu: Bugün son derece sıradan gördüğümüz bir ürünün ortaya çıkışında, aslında insanların kanama, mahremiyet, çalışma hayatı, toplumsal utanç ve ekonomik fırsat gibi birbirinden farklı meseleleri aynı anda çözmeye çalıştığını görüyoruz.
Hikâyenin Başında Bir “Mucit” Yoktu
Bugünkü anlamıyla ped, bir sabah bir mucidin masasından çıkmış tek bir icat değildi.
İnsanlar yüzyıllar boyunca regl kanamasını yönetmek için ellerindeki malzemeleri kullandı. Kumaş parçaları, yeniden kullanılabilen bezler ve farklı türde tekstil ürünleri bunların arasındaydı. Kullanılan yöntem; yaşanılan coğrafyaya, ekonomik duruma, kültüre ve kişinin elindeki imkânlara göre değişiyordu.
Burada hikâyenin önemli bir noktası var.
Bir teknoloji tarihini yalnızca patent alan kişilerin üzerinden okumak bazen yanıltıcı olabiliyor. Çünkü bir ürünün ortaya çıkması ile onun gerçekten kullanılabilir hâle gelmesi aynı şey değil.
Örneğin bir insanın “Bunu daha emici bir malzemeyle yapsak nasıl olur?” diye düşünmesi başka, o ürünün milyonlarca insan tarafından kullanılabilecek kadar erişilebilir, güvenli ve pratik hâle gelmesi başka.
Pedin hikâyesi tam olarak böyle ilerliyor.
Victoria and Albert Museum'ın menstrual ürünler tarihine ilişkin çalışmasında da 19. yüzyılın sonlarında regl ile ilgili güçlü toplumsal tabuların bulunduğu, bunun ticari ürünlerin pazarlanmasını zorlaştırdığı belirtiliyor. Victoria and Albert Museum
Yani ortada yalnızca teknik bir problem yoktu.
Aynı zamanda sosyal bir problem vardı:
“Bunu nasıl satın alacağız?”
“Satıcıya ne söyleyeceğiz?”
“İnsanlar görürse ne düşünecek?”
Ve belki de en önemlisi:
“Reglden neden utanıyoruz?”
1890’larda İlk Ticari Adımlardan Biri
Hikâyeyi biraz geriye saralım.
1896 yılında Johnson & Johnson, Lister’s Towels adıyla bilinen tek kullanımlık hijyenik pedleri piyasaya sundu. Bunlar bugün bildiğimiz kanatlı, yapışkanlı, ince pedlerden oldukça farklıydı. Yine de modern tek kullanımlık pedlerin ticari tarihindeki önemli adımlardan biri olarak kabul ediliyor. Victoria and Albert Museum bu ürünü muhtemelen ilk tek kullanımlık ve ticari olarak satılan ped olarak tanımlıyor. Victoria and Albert Museum
Fakat burada ilginç bir durum ortaya çıktı.
Ürün vardı.
İhtiyaç vardı.
Ama satış beklenen ölçüde gerçekleşmedi.
Neden?
Çünkü teknik olarak iyi bir ürün yapmak, insanların onu rahatça satın almasını sağlamak için yeterli değildi.
Regl, o dönemin toplumunda konuşulması zor bir konuydu. Bir kadının dükkâna girip ne istediğini açıkça söylemesi bile başlı başına sosyal bir sorun hâline gelebiliyordu.
İşte burada tarihin bize çok güzel bir ders verdiğini düşünüyorum:
Bir icadın başarısı bazen icadın kendisinden çok, toplumun onu kabul etmeye hazır olup olmamasına bağlıdır.
Sonra Savaş Geldi ve Hikâyenin Yönü Değişti
Şimdi hikâyemizin en şaşırtıcı bölümüne gelelim.
Birinci Dünya Savaşı sırasında Kimberly-Clark, odun hamurundan üretilen Cellucotton isimli emici bir malzemeyi cerrahi bandajlarda kullanıyordu. Malzemenin önemli özelliklerinden biri, pamuklu bandajlara göre çok daha fazla sıvı emebilmesiydi. Smithsonian National Museum of American History, savaş sırasında hemşirelerin bu malzemeyi regl kanamasını yönetmek için de kullanmaya başladığını aktarıyor. Amerikan Tarihi Müzesi
İşte burada hikâyeye kadınların deneyimi doğrudan giriyor.
Cephede yaralı askerlerin bakımını yapan hemşireler, ellerindeki malzemenin yalnızca yaralar için değil, kendi ihtiyaçları açısından da son derece kullanışlı olduğunu fark etti.
Bu noktada “pedi kim buldu?” sorusu daha da karmaşıklaşıyor.
Çünkü malzeme üzerinde çalışan şirket çalışanları vardı.
Ticari fikri geliştiren kişiler vardı.
Üretimi gerçekleştiren mühendisler vardı.
Ama malzemenin başka bir kullanım alanını günlük hayat içinde fark eden hemşireler de vardı.
Yani burada yalnızca laboratuvar tipi bir icattan söz etmek mümkün değil.
Bir tarafta çözüm arayan, malzemenin özelliklerini değerlendiren ve bunu ticari ürüne dönüştürmeye çalışan stratejik yaklaşım vardı.
Diğer tarafta ise bedensel deneyimden yola çıkarak “Bu malzeme başka bir sorunu da çözebilir” diyen pratik ve deneyimsel yaklaşım bulunuyordu.
Bence bu hikâyenin en güzel taraflarından biri de burada.
“Erkekler icat etti, kadınlar kullandı” gibi basit bir ayrım yapmak gerçeği anlatmaya yetmiyor. Çünkü süreç boyunca farklı insanların farklı yetenekleri birbirini tamamladı.
Birinin görevi malzemenin emiciliğini hesaplamaktı.
Bir başkasınınki üretim maliyetini düşünmekti.
Bir başkasınınki ise o malzemenin gerçek hayatta hangi soruna çözüm olabileceğini fark etmekti.
Walter Luecke ve “Bunu Ürüne Dönüştürebilir miyiz?” Sorusu
Savaş sona erdiğinde Kimberly-Clark'ın elinde artık askeri ihtiyaçların azalması nedeniyle yeni kullanım alanı aranabilecek Cellucotton bulunuyordu.
Şirket, bu malzemeye barış döneminde yeni bir pazar bulmaya çalışıyordu.
Bu süreçte Walter Luecke isimli şirket çalışanı Cellucotton için yeni kullanım alanları araştırdı. Smithsonian'ın aktardığı tarihsel kayıtlara göre Luecke, hemşirelerin malzemeyi regl dönemlerinde kullandığını öğrenmiş ve bu fikrin ticari potansiyeli üzerinde çalışmıştı. Smithsonian Dergisi
Burada karakterimizin yaklaşımı oldukça stratejik.
Elinde bir malzeme var.
Savaş bitmiş.
Eski pazar küçülüyor.
Peki bu malzeme başka nerede işe yarayabilir?
Bu, son derece çözüm odaklı bir bakış açısı.
Fakat karşısında ciddi bir problem vardı.
Bu ürünün satılması kolay değildi.
Şirketin görüştüğü bazı üreticiler, böyle kişisel bir ürünün reklamının yapılamayacağını ve ticari açıdan başarılı olmayabileceğini düşünüyordu. Smithsonian'ın tarih anlatımında bu ticari tereddütlerin özellikle vurgulandığını görüyoruz. Smithsonian Dergisi
Yani sorun artık yalnızca “nasıl üretiriz?” değildi.
“İnsanlara bunu nasıl anlatacağız?” sorusuna dönüşmüştü.
Kotex Sahneye Çıkıyor
Sonunda Kimberly-Clark'ın Cellucotton temelli ürünü Kotex adıyla pazarlanmaya başladı.
Smithsonian'a göre 1919'da Chicago'daki Woolworth mağazasında ilk Kotex kutularından biri satıldı; 1921'de ise ürünün reklam kampanyası kadın dergilerinde daha geniş ölçekte yürütülmeye başladı. Smithsonian Dergisi
Burada çok ilginç bir pazarlama stratejisi ortaya çıktı.
Ürünün işlevini açık açık anlatmak yerine marka adı ön plana çıkarıldı.
Kadının dükkâna gidip “regl pedi” demesi gerekmiyordu.
Sadece “Kotex” istemesi yeterliydi.
Daha sonra ürünlerin ödeme kutusunun yanına konulması gibi yöntemler de mahremiyeti artırmaya yönelikti. Smithsonian ve National Museum of American History, bu uygulamaların kadınların satış görevlisiyle doğrudan konuşma ihtiyacını azaltmaya yardımcı olduğunu aktarıyor. Smithsonian Dergisi+1